Ад выбуху здрыгануўся дом. Наталля зразумела: удар прыйшоўся дзесьці побач — і адразу пачала тэлефанаваць Яўгену. Безвынікова. Папрасіла сына таксама набіраць ягоны нумар. Нарэшце слухаўку ўзяла супрацоўніца хуткай і сказала: «Прыязджайце». У больніцы Наталлі аддалі рэчы мужа — нават заручальны пярсцёнак. Яна спытала, ці цэлыя рукі і ногі. У адказ пачула: «Так».

Пра смерць мужа Наталля даведалася ўжо ад лекара.

Расейскія войскі абстралялі прыфрантавы Нікапаль у Днепрапятроўскай вобласці артылерыяй з боку акупаванага Энэргадару. [*] Апроч Яўгена загінула яшчэ адна жанчына. У выпісцы з рэестру дасудовых расследаванняў не пазначаны канкрэтны тып зброі. Але што б ні выкарыстоўвалі ў той дзень — гарматы, гаўбіцы, мінамёты або рэактыўныя сістэмы залпавага агню — за кожным такім ударам стаіць не толькі ваенны разлік, але і доўгі вытворчы ланцужок.

Шасі, оптыка, электроніка і камплектуючыя для расейскай вайсковай тэхнікі і зброі паступаюць у тым ліку з Беларусі. Ад крыніцы ў лагістычнай сферы БРЦ атрымаў звесткі аб пастаўках ад 58 беларускіх прадпрыемстваў 41 расейскаму вытворцу ўзбраення. З лютага 2022 года да жніўня 2025-га аб'ём гэтых адгрузак склаў прынамсі $1,2 млрд. Да 2024 года ён павялічыўся ўдвая ў параўнанні з 2022-м. Акрамя ўжо вядомых вайсковых падрадчыкаў, БРЦ выявіў 29 кампаніяў, якія дагэтуль не знаходзяцца пад заходнімі санкцыямі, хоць такія пастаўкі наўпрост дапамагаюць Расеі працягваць атакі на Украіну.

Матэрыял падрыхтаваны ў супрацы з украінскім выданнем «Слідство.Інфо», пры падтрымцы «Кіберпартызанаў» і ініцыятывы «Рабочы Рух».

Шасі для «Cмерча» і «Искандера»

У навінах пра вайну ў асноўным кажуць пра дроны як пра галоўны тып зброі, але па прыфрантавых гарадах Расея амаль штодня б'е і са звычайнага ўзбраення. Напрыклад, рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню (РСЗА). Часам з іх здзяйснялі больш за 200 абстрэлаў у дзень. З улікам адлегласці РСЗА маглі выкарыстоўваць і для абстрэлу Нікапаля, калі загінуў муж Наталлі, кажа Андрэй Харук, украінскі вайсковы гісторык, прафесар Нацыянальнай акадэміі сухапутных войскаў імя гетмана Пятра Сагайдачнага.

Аб кантрактах МЗКЦ з гэтымі расейскімі прадпрыемствамі раней распавёў BelPol. БРЦ атрымалася пацвердзіць пастаўкі і вызначыць іх дакладныя аб'ёмы.

Чаму беларускія шасі важныя для расейскіх ЗРК, тлумачыць Андрэй Харук і звяртае ўвагу на іх якасць:

«Цалкам пакрыць патрэбу яны (расейскія вытворцы — рэд.) не могуць, таму што расейскія зенітныя ракетныя сістэмы цяпер нясуць значныя страты ад украінскіх удараў. <...> Я павінен зняць капялюш перад беларускімі інжынерамі-канструктарамі, таму што, калі мы паглядзім на кітайскія або паўночнакарэйскія шасі для ракетных сістэмаў, яны базуюцца на беларускіх, на менскіх канструктыўных рашэннях. То бок, гэта досыць якасная, нядрэнная тэхніка».

Апошнія адкрытыя дадзеныя аб уладальніку МЗКЦ адносяцца да 2022 года: тады ён належаў дзяржаве. Аляксандр Лукашэнка ў студзені 2020 года назваў МЗКЦ адным з любімых заводаў. Ужо ў жніўні таго ж года рабочыя скандавалі яму «Сыходзь!», а ў снежні беларускае прадпрыемства трапіла пад санкцыі Еўразвязу як адказнае за парушэнні правоў чалавека. У траўні 2025 года МЗКЦ другі раз апынуўся ў санкцыйным пакеце ЕЗ, але ўжо за падтрымку абароназдольнасці Расеі. Апроч таго, прадпрыемства знаходзіцца пад абмежаваннямі Вялікай Брытаніі, ЗША, Канады, Швейцарыі, Японіі, Украіны і Новай Зеландыі.

Оптыка і ракетныя ўстаноўкі

«Цяпер Расея не можа вырабляць аналагі оптаэлектронных сістэмаў, што змушае яе працягваць закупкі ў Беларусі. Пастаўкі такой прадукцыі з іншых краінаў вельмі ўскладненыя, улічваючы яе вайсковае прызначэнне. У большасці іншых катэгорыяў іх можна замяніць. Але працяг закупак, напрыклад, колавых шасі, паказвае на тое, што расейская прамысловасць не можа забяспечыць неабходныя аб'ёмы вытворчасці», — кажа Андрэй Харук, вайсковы гісторык, прафесар Нацыянальнай акадэміі сухапутных войскаў імя гетмана Пятра Сагайдачнага.

ГУР у адказе на запыт БРЦ ацаніла залежнасць Расеі ад беларускіх оптыка-электронных сістэмаў, прыцэлаў і блокаў навядзення амаль у 85%, колавых шасі для ракетных комплексаў і цяжкай тэхнікі — да 90%, транспартна-пускавых і транспартна-зараджальных агрэгатаў — да 80%, электронных кампанентаў і мікрасхемаў — да 20%, прыбораў, падшыпнікаў, дысплэяў і іншай камплектуючай прадукцыі падвойнага або вайсковага прызначэння — да 60%.

«Асобныя беларускія кампаненты можна замяніць кітайскімі аналагамі. Аднак гэта запатрабуе дадатковых выдаткаў і часу на выпрабаванні і адаптацыю, унясенне змяненняў у канструктарскую дакументацыю, а таксама навучанне расейскіх вайсковых правілам эксплуатацыі і абслугоўвання новай тэхнікі», — гаворыцца ў адказе ГУР.

Пад крылом дзяржавы

«НПО Электромашина» выпускае дыстанцыйна кіраваныя баявыя модулі, у тым ліку для бранятэхнікі «Армата» і Т-90. Ульянаўскі механічны завод вырабляе зенітны ракетны комплекс «Бук-М3». ПАО «НПО Алмаз» выпускае зенітныя ракетныя комплексы сямействаў С-75, С-125, С-200, С-300П, С-350, С-400 і С-500, а таксама сістэмы супрацьракетнай супрацьпаветранай абароны.

Са словаў Андрэя Харука, з улікам таго, што практычна ўсе атрымальнікі беларускай прадукцыі з выбаркі БРЦ — гэта прадпрыемствы расейскага ВПК, сумневаў у яе вайсковым прызначэнні практычна няма.

«Калі нават выказаць здагадку, што нейкая часціца гэтых вырабаў можа трапіць пад катэгорыю прадукцыі падвойнага прызначэння, то гэта мізэрная часціца. Уся астатняя прадукцыя з дадзенай наменклатуры дакладна паказвае, што гэта прадукцыя ваеннага прызначэння, якую няма сэнсу ўжываць у грамадзянскіх вырабах».

Прыватная ініцыятыва

Са словаў навуковага супрацоўніка па пытаннях санкцыяў Кіеўскай школы эканомікі Паўло Шкурэнкі, адсутнасць такіх кампаніяў у абмежавальных спісах можа тлумачыцца некалькімі фактарамі: павольнай юрыдычнай працэдурай, паслабленнем захадаў праз інтарэсы асобных дзяржаваў-чальцоў ЕЗ і розным узроўнем іх гатовасці забяспечваць захаванне абмежаванняў.

«Тым не менш, хоць распрацоўванне і рэалізацыя санкцыяў не ідэальныя, яны павялічваюць кошт і дэфіцыт крытычна важных кампанентаў для расейскай/беларускай вайсковай прамысловасці, узмацняюць унутраную канкурэнцыю, якая падрывае грамадзянскі сектар, яшчэ больш распыляючы абмежаваныя рэсурсы Расеі».

Вір тавараў для ВПК

Гандлёвы ланцужок працуе ў абодва бакі. Пакуль беларускія прадпрыемствы забяспечваюць расейскі ВПК, Расея пастаўляе некаторым з іх заходнія падсанкцыйныя тавары. Гаворка ідзе аб прадукцыі еўрапейскага, амерыканскага, японскага і паўднёвакарэйскага паходжання.

ООО «Инелсо», якое пастаўляла ў Беларусь швейцарскія рухавікі, у 2022-2023 гадах атрымлівала іх з Гон-Конґу ад двух мясцовых кампаніяў Cargo Marketing Logistics (HK) Limited, і Guangzhou Orientir Limited, а таксама ад турэцкай Scitech Tasimacilik Ticaret, Limited Sirketi. Апошняя з кастрычніка 2023 года знаходзіцца пад санкцыямі ЗША як кампанія, якая надавала падтрымку расейскай абароннай прамысловасці.

БРЦ даслаў запыты фірмам, якія адпраўлялі санкцыйныя тавары «Инелсо», але атрымаў адказ толькі ад адной з іх. Прадстаўніца Guangzhou Orientir Limited заявіла, што кампанія выступала ў гэтых пастаўках толькі як агент па афармленні экспартна-імпартнай дакументацыі і не была фактычным уладальнікам тавару. Па інфармацыі Guangzhou Orientir Limited, фірма працягвала працаваць з «Инелсо» па інерцыі пасля пачатку поўнамаштабнай вайны, паколькі кліент нібыта запэўніваў іх у адсутнасці сувязяў з пастаўкамі, якія маюць дачыненне да вайны ў Украіне. Пасля ўвядзення санкцыяў супраць «Инелсо» ў снежні 2023-га супрацу спынілі.

Сама «Инелсо» займаецца аптовым гандлем вытворчым электратэхнічным абсталяваннем і таксама знаходзіцца пад санкцыямі ЗША. Кампанія супрацоўнічае з арганізацыямі Міністэрства абароны Расеі. У снежні 2022 года яна пастаўляла электронныя кампаненты АО «Специальное конструкторское бюро МО РФ», якое распрацоўвае і вырабляе ўзбраенне, вайсковую і спецыяльную тэхніку, у тым ліку робататэхнічныя комплексы. Пры гэтым, на сваім сайце «Инелсо» адкрыта прапануе электроніку заходніх брэндаў: нідэрландскіх Tecnotion і Delta Elektronika, амерыканскага Celera Motion, брытанскага Zettlex, нямецкага Stefan Mayer Instruments і ірландскага InnaLabs.

Са згаданых вышэй кампаніяў заходніх брэндаў БРЦ адказалі толькі тры. Tecnotion паведаміла, што да лютага 2022 года сапраўды пастаўляла прадукцыю ў Расею, у тым ліку для «Инелсо», аднак пасля неадкладна спыніла пастаўкі ў Расею і Беларусь, разарвала стасункі з «Инелсо» і неаднаразова прасіла выдаліць згадку пра сябе з сайта кампаніі, але рэакцыі не атрымала. Падобны адказ мы атрымалі ад Innalabs і Stefan Mayer Instruments. Паводле прадстаўнікоў кампаніі, апошні раз яны паставілі тавары «Инелсо» ў 2021 годзе, спынілі супрацу з Расеяй і Беларуссю пасля пачатку поўнамаштабнай вайны і будуць патрабаваць выдаліць згадкі іх фірмаў з сайта «Инелсо».

ООО «Грин-Чип» пастаўляла ў Беларусь нямецкую электронную апаратуру. У 2023-2024 гадах кампанія атрымлівала яе з Гон-Конґу, Кітаю і Тайланду ад зарэгістраванай у Гон-Конґу Dauking Technology Co., Limited. Тая ж кампанія пастаўляла «Грин-Чипу» санкцыйныя тавары швейцарскага, амерыканскага, брытанскага і французскага паходжання.

ООО «БЛМ Синержи» у 2022-2023 гадах атрымлівала з Індыі ад кампаніі Ayush Technologies нямецкія геліевыя цечашукальнікі — прыборы для пошуку вельмі малых уцечак, а затым пастаўляла такія ж тавары ў Беларусь.

«Асноўнае абмежаванне эфектыўнасці санкцыяў, як правіла, носіць структурны характар, — паведаміў Ален Маггард. — Ведамствам часта не хапае рэсурсаў у параўнанні з маштабам іх глабальнага мандата, што абмяжоўвае іх магчымасці па забеспячэнні выканання санкцыяў мацней, чым адсутнасць намеру дзейнічаць. Гэта пагаршаецца праз абмежаваную бачнасць дадзеных, асабліва ў непразрыстых юрысдыкцыях і ва ўмовах усё больш абмежаванага доступу да расейскіх рэестраў, што ўскладняе і запавольвае адсочванне і пацвярджэнне сувязяў у ланцужках паставак».

На іншым канцы ланцужка

Ланцужок, які пачынаецца ў Гон-Конґу, праз Расею ідзе ў Беларусь, а затым зноў у Расею, для Наталлі з Нікапаля абрываецца раніцай 17 лістапада 2025 года. У дзень абстрэлу Яўген выйшаў з машыны папаліць у перапынку паміж вучнямі. Усё адбылося хутка: снарад стукнуўся аб бардзюр, аскепак трапіў яму ў жывот. Праз 40 хвілін мужчына памёр.

Да моманту публікацыі гэтага расследавання Наталля жыве без мужа ўжо амаль шэсць месяцаў. Ёй дапамагае трымацца неабходнасць клапаціцца пра сына і маці ў сталым веку.

Напрыканцы размовы, ужо перад развітаннем, Наталля просіць нас затрымацца. Яна хоча звярнуцца да беларусаў, якія працуюць у кампаніях, што пастаўляюць кампаненты расейскім вытворцам зброі. Паводле падлікаў БРЦ, на такой вытворчасці занятыя амаль 38 тысячаў чалавек.

З пачатку поўнамаштабнага ўварвання Расеі па канец студзеня 2026 года ва Украіне загінулі больш за 15 тысячаў мірных жыхароў, больш як 41 тысяча атрымала раненні і мільёны былі вымушаныя пакінуць свае дамы, вынікае з дакладу маніторынгавай місіі ААН па правах чалавека ва Украіне.

Мы даслалі запыты ўсім фігурантам расследавання, а таксама ў Дзяржкамваенпрам. Адказы, атрыманыя ва ўстаноўленыя тэрміны, прыведзеныя ў тэксце. Ад рэшты адрасатаў каментароў не паступіла.

Гэты матэрыял уваходзіць у цыкл публікацыяў пра супрацу беларускіх кампаніяў з расейскімі вытворцамі ўзбраенняў: